Páxinas entomolóxicas

Arañas cavernicolas en Galicia

2012-01-31T23:53:00.005+01:00

A falta de máis información sobre arañas cavernícolas en Galicia, unha visita fotográfica a algunhas covas de Lugo por parte da Sección Entomolóxica do GN Hábitat, achegou a presenza de dúas especies como dominantes:

Macho inmaduro de Meta menardi.

Femia de Meta menardi, posiblemente inmadura, na mesma cova que o macho.

Tegenaria cf inermis, macho maduro.

Desexo agradecer a Jorge A. Ramos e á miña muller, Dolores Pardo, a colaboración nesta expedición de nadal, agardando facermos máis visitas fotográficas a cavidades galegas.

Femia grande de Meta menardi

A araña europea do ano 2012: a araña cavernícola grande.

2011-12-01T01:02:00.000+01:00

Este é o cartel elaborado polo GIA para a península ibérica, a versión en galego, na que se diferencia da especie máis semellante.

Como é sabido, na granítica parte occidental de Galicia, excepto as salgadas covas submarinas e furnas, non hai covas naturais, pero si hai algunhas minas e túneis. Na parte oriental de Galicia, entre os estratos calcarios, xa aparecen cavidades naturais sen maior particularidade que no resto da Península Ibérica, polo que a pesar da ausencia coñecida de citas en Galicia (segundo Cardoso e Morano, 2010) tanto da araña cavernícola grande Meta menardi, como da araña cavernícola grande meridional (M. bourneti), agardamos que proximamente aparezan nas catro provincias galegas. Así, na nosa comunidade, haberá tamén outras primicias, a sumar as xa anotadas polos nosos colegas europeos (European Spider of the Year 2012), que traduzo aquí:

"Coa araña do ano 2012 prodúcense unha serie de primicias: unha nova familia de arañas (Tetragnathidae, arañas de grandes "mandíbulas"), un novo hábitat (covas) e un novo animal enlace do ano (é tamén animal cavernícola do ano). Pero vaiamos por partes; para comezar, unha breve untrodución da araña do ano: Meta menardi (Latreille, 1804), a araña cavernícola grande.
A araña cavernícola grande é unha das 955 especies de arañas de grandes quelíceros coñecidas por todo o mundo. En Europa temos 29 especies, e en Centroeuropa, 19.
A araña cavernícola grande Meta menarde ten unha ampla distribución xeográfica. Aparece en cavidades subterráneas a través da rexión Paleártica, coa excepción do Xapón. En Centroeuropa, atópase en rexións altas, normalmente, e é particularmente común en áreas kársticas coma os Alpes franceses ou suabos. A araña vive en covas subterráneas, sotos, minas e dentro de tuberías de pedra cunha humidade moderada e unha temperatura constante de máis de 7 ºC. Evita as cavernas con alta humidade ou atravesadas por correntes de aire."
Outra especie coa que é posible confundila é a Metellina merianae (Scopoli, 1763), pero é máis pequena (de 5 a 9 mm), coa tea máis conspicua, pero coa mesma abertura central que teñen todas as tetragnátidas, e que habita en pequenas cavidades con auga:

Esta Metellina merianae foi fotografada en xullo no inferno dun muíño no sur do concello de Carballo.

"O apareamento nestas araña Meta ten lugar xeralmente a inicios do verán. Despois, dende mediados de xullo a inicios de agosto, a femia constrúe unha casula ("cocoon") de 2 a 3 cm de diámetro que pendura dun fío. A casula contén entre 200 e 300 ovos, que a femia vixía por tres meses ata a súa morte. Arredor do fin de agosto, o saco de ovos comeza a se desintegrar e as novas arañas son visibles na casula como pequenos puntuos negros. As arañas novas non deixan aínda a casula ata a primavera seguinte. A descendencia entón fai o seu camiño cara á entrada da cova, onde poden atoparse algúns días ou semanas. Algúns dos xuvenís viaxan dende aquí ata outros sistemas de galerías; o resto permanece na cova onde naceron. Deste xeito, a poboación dispérsase e mantense. A araña cavernícola grande
Meta menardi acada unha idade de 2 a 3 anos, en contraste cona maior parte das nosas arañas autóctonas, que soamente viven un ano.
A rede dd 20 a 30 cm da araña cavernícola grande pode ser interpretarse como altamente rudimentaria (é dicir, unha tea orbicular cun centro aberto) e raramente se susa para capturar unha presa. Meta menardi tende a gastar moito tempo perto das paredes da cova, onde pode capturar cochinillas, escaravellos, cempés, diplópodos, bolboretas invernantes e outros pequenos animais; algunhas veces incluso caracois. Tipicamente, pendúraas da tea en pequenos fíos. Este comportamento cazador, sen dependencia da rede -que orixinalmente empregaba para capturar presas- pode verse coma unha adaptación da xenética do comportamento destes animais á vida nas covas..."
É das poucas arañas capaces de alimentarse de moluscos e de vivir máis dun ano. Curiosa bioloxía a desta araña de orbitela aberta, animádevos a participar. Se vedes algunha araña semellante, non dubidedes en contactar conmigo, ou co noso coordinador no GIA, Marcos Méndez, como outros anos.
E, por último, transmito tamén os mellores desexos do presidente do GIA pare este ano, con esta postal de nadal:

As libélulas, lavacús e gaiteiriños reencóntranse coa cultura galega.

2011-07-14T22:49:00.001+02:00

Foi obxecto dende o primeiro día deste blog tanto salientar a tradicional cultura arredor do mundo entomolóxico, como facer que o coñecemento das diferentes especies e da súa ecoloxía penetre nas nosas xentes. Despois de ollar a flamante guía de odonatos de Galicia* (edición de xuño'11), vexo o mimo co que Cosme Damián tratou os nomes populares, adaptándoos á máis descritiva nomenclatura ao precisar as especies, o cal foi unha agradable sorpresa nesta agardada guía, engadida ao minucioso do detalle anatómico logrado por Carlos Silvar, orientado á rápida indentificación das especies, seguindo as mellores guías de Odonatos, coma a famosísima Dijkstra (en inglés**), e cos esclarecedores comentarios de Miguel Ángel, o científico autor dos textos, quen nos guía por primeira vez na nosa lingua, non só polas especies xa atopadas en Galicia (ata o de agora, 53 especies), senón cun extra de 9 especies que será posible atopar no futuro por atoparse Galicia na súa marxe de distribución, ou aínda que raras, poidamos facer, como o propio autor di nalgunha especie, unha "fabulosa contribución á odonatofauna galega".
De tódolos xeitos, permítome dar un aviso a navegantes, pensando nas últimas vagas de calor e no cambio climático: hai 4 anos que un novo "lavacú", empregando a terminoloxía proposta nesta guía, pasou o estreito cara á Península, trátase de Trithemis kirbyi, especie propia de practicamente toda África, polo menos ata o de agora. Supoño que tardaremos anos en vela por Galicia, pois a loita pola supervivencia segue aí fóra, pero a súa presenza en Sudáfrica fai recordar o ben que acollemos outras "compatriotas" coma a unlla de gato e a Arctotheca calendula e a vinagreira Oxalys pes-caprae, aínda máis espalladas e tan naturalizadas que forman parte dos nosos recordos infantís.

*Baía Edicións - Guía das libélulas de Galicia
**WEBORYX - FIELD GUIDE TO THE DRAGONFLIES OF BRITAIN AND EUROPE INCLUDING WESTERN TURKEY AND NORTH-WESTERN AFRICA

Época de máxima diversidade, máis ataques á vida.

2011-05-07T18:00:00.009+02:00

Xinandromorfo de Issoria lathonia, metade macho,
metade femia, atopada en campos de
Valdeorras en maio do ano pasado.

En moitas ocasións vemos singularidades nos seres vivos que non pasan de ser curiosidades e, cientificamente, temos que resignarnos a iso, pois é moi difícil seguirlle a pista sen un traballo intensivo que demostre a relación deles con causas naturais ou inducidas por actividades humanas.

Pois ben, ditos estudos para o caso dos xinandromorfos, existiron hai xa medio século, pois como dicía a ecóloga clásica, Rachel Carson:

Os mosquitos expostos ao DDT durante varias xeracións convírtense en estrañas criaturas chamadas xinandromorfos: son en parte machos e en parte femias.

As plantas tratadas con varios fenois sofren unha profunda destrución dos cromosomas, cambios nos xenes e un sorprendente número de mutacións, "cambios hereditarios irreversibles". Esas mutacións tamén se producen nas moscas do vinagre, os suxeitos clásicos de experimentos xenéticos, cando se someten ao fenol; ditas moscas presentan mutacións fatais tralo contacto cun dos herbicidas correntes ou co uretano. O uretano pertence ao grupo de substancias químicas chamadas carbamatos, dos que se obtén un número crecente de insecticidas e outros produtos químicos para a agricultura. Dous dos carbamatos úsanse en realidade para impedir o grelado das plantas almacenadas, precisamente debido aos seus probados efectos en deter a división celular. Un deles, a hidracina maleica, considérase un importante mutáxeno.

(traducido a partir do capítulo "A través de una estrecha ventana" na Primavera silenciosa).

Hoxe, paseando pola vila, decateime de ata qué punto pode ser importante saber ler, pois as pombas que normalmente nos amenizan a tarde na praza, andaban a tomar areas mesturadas cun veleno e substancias tóxicas, tal como advertía dilixentemente un cartel, prohibindo o paso a tal campo de exterminio de malas herbas ou pequenos insectos, e foco de enfermidades por toxicidade aguda ou cancro para aves e outros animais, incluídos os humanos menos dispostos a facer caso dos avisos escritos, que entremos en contacto con ese céspede. Cómpre recordar ás autoridades municipais en xeral que existen alternativas que nos poñen en menor perigo, tal e como advirte o Safer Pest Control Project de Chicago, que recoñece ademáis que non todos os herbicidas e pesticidas están baixo os controis suficientes aínda hoxe (en EE.UU; aquí nin sequera hai información):

Céspedes, aceptables e saudables: Aviso, nenos no lecer.

Moitas veces, nos seus xogos divertidos como correr descalzo pola herba, os nenos entran en contacto con pesticidas. Despois de andar polo céspede, persoas e animais poden deixar as alfombras e mobles cubertos con pesticidas. Ata o po da casa pode quedar contaminado por eles.

1. Segundo algúns estudos, existe unha relación entre o uso de pesticidas do céspede e risco, catro veces ademais, que os nenos contraeron o sarcoma branco de tecidos .

2. Nestes estudos, tamén afirma que a incidencia de cancro no cerebro na infancia é 2-6veces
maior nos domicilios en que o pesticida se utilizou.
3. Os nenos son especialmente vulnerables aos pesticidas, como o aire que respiramos é máis preto do chan
onde se aplican, e tamén son máis propensos a poñendo as súas mans na boca ou esfregar os ollos
as mans sucias. Ademais, o corpo do neno - como o seu
defensa contra as toxinas - aínda está en desenvolvemento.

(...)

CINCO PASOS PARA UN CÉSPEDE LIBRE DE PESTICIDAS:

1. Regue axeitadamente

2. Corte o céspede a xeito

3. Empregue fertilizante orgánico

4. Semente e use abonado superficial cada ano

5. Elimine as malezas ao natural.

(ver o link do título para a explicación de cada paso)

E relacionando coa entrada anterior neste blog, a escaseza de arañas e outros predadores en zonas cortadas do noso campo, tratadas con pesticidas e "coidadas" coincide curiosamente coa ausencia de pragas de cigarriñas escumadoiras e escaravellos defoliadores, mentres que outras zonas "a monte", ofrecen maior diversidade, máis arañas, e menos pragas. O control de pragas pasa por non ignorar nin atacar os que normalmente as controlaban cando non eran pragas. Non é soamente ecoloxía ou saúde pública, é economía viable e sentido común:

Larvas do crisomélido azul (Agelastica alni) atacando masivamente
as árbores, aquí unha folla de ameneiro (Alnus glutinosa).
Nas proximidades, tamén adultos sobre ameneiros
e salgueiros (Salix atrocinerea).

Tampouco as novas por Galicia parecen tranquilizarnos aos que pensamos que se abusa demasiado dos biocidas: Aves de la Ría do Burgo, A Coruña: WWF: Galicia, en la cola de la lucha contra el veneno

Maio, mes das... arañas!

2011-05-01T23:57:00.009+02:00

Grandes descoñecidas a nivel mundial, estímase que o grupo das arañas, os arácnidos, serían o 2º grupo de animais con máis especies despois dos insectos. O certo é que, en canto a especies coñecidas, os arácnidos, cunhas 65.000 especies, agora mesmo estarían algo por detrás dos moluscos, con máis de 70.000 especies, pero ningún dos dous tería rival nos insectos, con máis dun millón de especies coñecidas, e estiman que o seu estudo podería dar cifras de ata 8 veces máis.
Na Península Ibérica hai traballos exhaustivos publicados en localidades concretas, sobre todo dende finais do XIX, pero Galicia é unha das que está á cola en coñecemento de especies, como xa dixemos, con algo máis dunha centena de especies, moito menos cás mil trescentas descritas na Península, algunhas delas endémicas, outros elementos mediterráneos e africanos que elevan a diversidade ibérica con respecto ao centro e norte de Europa. A pesar de non chegar a Galicia os elementos africanos, si chegan os mediterráneos e algúns endemismos, aínda que está por ver en qué medida.
Pois ben, este ano maio é máis mes das arañas que nunca por dous motivos fundamentais:

Esta pequena e simpática Oxyopes sp; difícil de detectar e pouco
representada en Galicia ata o de agora (soamente por heterophtalmus)
podería sorprender con algunha nova especie para esta terra, sobre todo
se empezamos con proxectos sistemáticos coma o COBRA.

1. Porque o método COBRA estandarizado para a mostraxe de arañas na Península Ibérica polo profesor Pedro Cardoso, establece maio e xuño como o período de maior diversidade, idóneo para colaborarmos ao coñecemento científico da entomofauna ibérica realizando un estudo de arañas na nosa zona.

Esta araña cangrexo Thomisius onustus, cun patrón de
coloración que pode resultar familiar, pero que non é dos
máis frecuentes, recórdanos que a diversidade non é soamente
de especies. Hai varias especies que exhiben unha
evidente variación de color, como por ex. a Pisaura mirabilis,
e unha maneira de aproximarnos a ela pode ser a fotografía.

2. Porque os fotógrafo-naturalistas de BV establecen o mes de maio para enviar fotos deste mes a un concurso con premio en todo o territorio español: ver Mayo El mes de las arañas | Biodiversidad Virtual, que aínda que non permite a identificación das centenas de especies que poidan aparecer, si das máis aparentes.

Ninfa de Agelena sp. fotografada en abril deste ano,
como todas as fotografías anteriores.

E ademais, tamén maio é un bo mes para ir localizando as teas das Agelenas que nos valerán para enviar datos para a araña europea do ano 2011: Agelena labyrinthica, aínda que de momento non é útil a súa captura, pois a xenitalia non madurará ata o verán.
E por último, por recoñecer ao César o que é do César, en canto a diversidade hai que dicir que os insectos, os campións indiscutibles teñen en catro ordes maior número incluso que todo o grupo de arácnidos, cos seguintes números aproximados de especies descritas:
Lepidópteros (130.000), Himenópteros e Dípteros (150.000 cada unha) e 320.000 Coleópteros.
Ver revisión da Sociedad Entomológica Aragonesa.

Cicindelas á saída do inverno

2011-03-22T00:06:00.008+01:00

Esta tempada, imos recibir o introito da primavera ou "antroido", como dirían algúns paisanos do norte, cunhas máscaras terroríficas. Pois aínda que estamos afeitos ás bolboretís aparicións que anuncian o fin do inverno e recordan os disfraces do entroido de cara máis colorista e amable, tamén desta festa é propio o despertar das feras, coma o oso de Salcedo, ou dos espíritos malignos soterrados que fan a súa aparición tamén nesta festa, coma as negras e terroríficas máscaras vianesas ou calquera monstro que se recicla da festa do samaín-halloween. Así, tamén os escaravellos tigre saen do seu acubillo invernal para amosar as súas metálicas cores e terribles mandíbulas.
As cicindelas son unha das catro subfamilias de carábidos que están presentes nas nosas latitudes, son voadoras activas que asexan inquedas a súa presa cos seus enormes ollos, para alcanzala ao instante e darlle morte en poucos segundos coas súas temibles mandíbulas. Pero que comparta o nome do gran predador a raias, pode estrañar na cicindela campestre, non así nas especies de area (praia e ribeiras) que días desta semana facían aparición (19 e 20 de marzo) nas praias da Costa da Morte-Bergantiños:

Lophyra flexuosa, asollándose nunha duna, amosa o seu deseño atigrado.

Lophyridia littoralis exhibe as súas potentes mandíbulas, pegada ao chan e inmóbil para evitar o vento*.

Pero tampouco son desprezables as mandíbulas dunha parente próxima da cicindela campestre, a Cicindela maroccana, da que vemos un exemplar espreguizándose no oriente ourensán:

Cicindela cf maroccana ssp pseudomaroccana, espertando dunha fría noite do interior ourensán**.

Así, coloristas, metálicos e ameazantes, os deseños do entroido faunístico volverán como cada ano.
Tampouco quero deixar de lembrar a importancia de coñecermos os nosos artrópodos predadores terrestres, é bastante doado e contribuirá a coñecer mellor o estado de conservación dos nosos ecosistemas terrestres, o que din en definir como Hárpax. En canto a cicindelas, o que podemos agardar para Galicia, soamente son dúas máis, unha moi común e outra moi rara, soamente das praias da Mariña, que marco en vermello:

Cicindela transversalis Dejean, 1822 ssp. pseudoriparia Mandl, 1935
Cicindela campestris Linné, 1758 ssp. campestris
Cicindela maroccana Fabricius, 1801 ssp. pseudomaroccana Roeschke, 1891
Lophyridia littoralis (Fabricius, 1787) ssp. littoralis
Lophyra flexuosa (Fabricius, 1787)

Por último, e para rematar o disfraz, recordar que pode haber formas melánicas de varias especies (documentadas en Lophyridia littoralis, cando menos, pero temos indicios de melanismo tamén nas Cicindela spp).

Cicindela posiblemente melánica en Trevinca.***

* Localizada este ano grazas ao compañeiro do GN Hábitat, Manolo.
** Hai outra fotografía deste mesmo individuo nunha entrada anterior.

*** Ver tamén o comentado por Xosé Ramón na entrada de maio do ano pasado.

Agelena labyrinthica, araña europea de 2011.

2011-02-05T23:21:00.011+01:00

É o quinto ano que en Europa dende que en 2006 se celebrara a primeiro ano da araña europea pola Sociedade Europea de Aracnoloxía, bo momento para participarmos en Galicia, sobre todo pola especie, abondosa, común e doada de atopar e identificar superficialmente, para ir comezando este verán, cando están activas.

Aquí tedes un exemplar de Agelena labyrinthica (Clerck, 1757) ao lado dun río no interior da provincia da Coruña, onde andaban a cazar saltóns e mosquiñas en pleno mediodía.

No ámbito ibérico, contamos coa garantía de colaboración do GIA - Grupo Ibérico de Aracnología (dentro da SEA), do que son socio. Así coordinarémonos mellor en toda España e tamén teremos o asesoramento e segura identificación desta especie que lle dá nome á familia das diversas e cosmopolitas Tegenarias. Moi doada de localizar pola súa densa gran tea en forma de funil, que cobre unha extensa superficie e é visible a distancia, sobre todo despois dunha noite de orballo, a máis confundible é a Agelena agelenoides (Walckenaer, 1842), especie mediterránea nunca citada en Galicia, pero si en Bragança, cunha única cita no ano 40. Non é probable atopar esta última especie, pero si posible, pois cos datos que manexo, en Galicia soamente se terían detectado un 10 % das máis de mil especies peninsulares. Para máis información e contacto co coordinador español: Araña común del laberinto, e se dades un paseo por Portugal, aquí tedes información e máis contactos: Aranha comum do labirinto. De todos os xeitos, na sección entomolóxica do GN Hábitat poderemos organizar a previa recollida e revisión de datos de campo, así como outras dúbidas sobre a nosa entomofauna. Para iso podedes escribir ao e-mail do grupo: gnhabitat@yahoo.es.
E xa a ano pasado, tamén me indican no GIA que seguen a recoller datos de Araneus diadematus Clerck 1757 e Araneus pallidus (Olivier 1789), a primeira das cales foi araña europea 2010; pero indistinguibles dorsalmente, para diferencialas necesitamos a fotografía dos epixinos, como se ve no cartel elaborado por eles, e que dende o GN Hábitat vos podemos enviar con mellor resolución:

Desculpade as modificacións de última hora os lectores máis adiantados do blog, púxenas tal como me foron chegando.

Devastación innecesaria... de novo.

2011-01-09T00:00:00.007+01:00

Clotianidina (clothianidin).

Asistimos dende hai máis dun lustro impotentes a un declive xeralizado das abellas e outros polinizadores, sobre todo naquelas áreas onde a agricultura se fai de xeito menos tradicional. A explicación oficial veu dicir que se trataba dunha enfermidade bacteriana introducida, despois pola combinación dun fungo e un virus, destacándoa como factor principal fronte á xa comprobada desorientación das abellas despois de libar en flores de zonas tratadas con clotianidina (pesticida neonicotinoide organoclorado). Pois ben, o mes pasado, grazas a Wikileaks, confirmamos o que xa se sospeitabamos, que se estaba restando importancia de maneira interesada ao xa coñecido CCD (ou desorde de colapso das colonias) provocado por nicotinoides (ver Neonicotinoids minister letter). Aínda a mediados do 2010, grazas a The New York Times, enterabámonos que algún dos científicos que traballara para apoiar aos indignados apicultores, era contratado directamente por Bayer, principal produtor da clotianidina (podédelo comprobar aquí). Dende que foron permitidos en EEUU (2003) e na Unión Europea (2005), os pesticidas nicotinoides non deixaron de minguar as poboacións de abellas silvestres e domésticas, tanto é así, que un deles xa se prohibira en 1999, despois de acabar cun terzo das súas abellas, e a clotianidina foi prohibida sucesivamente en Alemaña, Francia, Italia e Eslovenia. En 2008, a axencia para a protección do medio ambiente estadounidense (EPA) foi denunciada polo Concilio para a Defensa dos Recursos Naturais, en defensa dos apicultores; pero a proba definitiva aquí a temos. Os prevaricadores norteamericanos e os responsables da filial de Bayer deben ser duramente castigados por sumirnos noutra ameaza global, que pon en perigo o mantemento de calquera ecosistema terrestre. O envelenamento da terra por intereses económicos particulares non é nada novo, e foi especialmente notorio nos anos 50, contra o que reaccionaron moitos científicos, entre eles a bióloga mariña Rachel Carson, da que extraio unha pasaxe de hai 49 anos, que ofrece unha curiosamente axeitada descrición do mecanismo de acción da clotianidina sobre sementes de maínzo e nabos, substitúanse o insecticida mencionado e os cultivos polos do problema actual, e terase unha perfecta explicación do que sucede hogano:

A bióloga e escritora Rachel Carson

Os [insecticidas] sistémicos actúan por outras arrevesadas vías. Aplicados ás sementes, tanto por impregnación como por un recubrimento combinado con carbono, estenden os seus efectos á seguinte xeración de plantas e produce plantóns pezoñentos para áfidos e outros insectos zugadores. Hortalizas como chícharos, xudías e remolachas do azucre protéxense así ás veces. As sementes do algodón foron algunhas veces usadas cubertas cun insecticida sistémico en California, onde 25 traballadores agrícolas que plantaban algodón no val de San Xaquín en 1959 foron afectados por unha súpeta enfermidade, causada por manipular coa man as bolsas das sementes tratadas.

En Inglaterra, alguén preguntouse qué pasaría cando as abellas empregasen o néctar de plantas tratadas con sistémicos. Investigouse isto en áreas tratadas cun composto químico chamado escradán (schradan). Aínda que as plantas foran pulverizadas antes de formarse as flores, o néctar producido máis tarde contiña o veleno. O resultado, tal como era predicible, foi que o mel feito con esas abellas tamén contiña o escradán.

(cap. Elixires de morte, do libro Primavera Silenciosa, de R. Carson (1962). Tradución propia a partir do orixinal).

Máis adiante reflexiona como xa o fixera Darwin sobre a importancia das abellas para os ecosistemas e os cultivos e tamén dará numerosos exemplos de cómo os insectos que se intentan eliminar son precisamente os que mellor se defenden, caendo os considerados beneficiosos antes. Nada novo, por desgraza, excepto que agora os pesticidas empregados, despois da prohibición do DDT e outros, adoitan ter menor persistencia no ambiente e contrólase máis a súa cantidade. Polo demáis, a prevalencia dos intereses da industria química sobre os coñecementos ecolóxicos e o propio sentido común, segue traxicamente igual.

Exposición "Unha ollada natural" de Calros Silvar

2010-11-09T01:38:00.003+01:00

Na Casa das Ciencias da Coruña, durante novembro deste ano, unha mostra dunha das mellores e expertas mans do debuxo da natureza en Galicia, desta vez cun bo tratamento da entomofauna galega, dende a típica vacaloura aos diversos odonatos. Unha cita que os cautivados pola estética entomolóxica non nos podemos perder.

Unha chinche moi vistosa considerada praga chega a Galicia

2010-11-01T22:50:00.002+01:00

A mediados de outubro deste ano apareceron estas chinches chamadas Leptoglossus occidentalis Heidemann, 1910, praga que se alimenta xa dos brotes de coníferas por varios puntos de Galicia occidental, onde non había rexistros previos, pero si moito piñeiro de repoboación susceptible de ser atacado por esta "colona" americana.

A chinche americana das coníferas Leptoglossus occidentalis intentando colarse na miña vivenda.

Aquí podemos vela alarmante probóscide deste intruso invernal de moitas construcións humanas, pero que saibamos non ten costume de andar furando carnes de ninguén, pois nisto as chinches son moi caprichosas.

Esta especie americana non é unha visitante ocasional ou recente emigrada a Europa, senón máis ben instalado hóspede das coníferas europeas, pois xa en 1999 aparecera no N de Italia e no ano 2004 fai o propio en Cataluña. Os compañeiros de BV cóntannolo en Leptoglossus occidentalis Heidemann 1910 : Biodiversidad Virtual

Pero en Galicia realmente a primeira observación publícana Javier Pérez e Fernando Prieto na revista electrónica galega Arquivos Entomolóxicos: AE4, e é esta información e a aparecida en prensa (ver noticia na Voz) a que me fai revisar a fotografía daquel curioso bicho que intentaba colarse na miña cociña en Ponteareas o 14 do xa pasado mes, resultando a observación case simultánea da ofrecida por estes autores uns quilómetros máis ao norte... e seguramente simultánea de tantas outras observacións superficiais por galegos non dispostos a facer excesos de hospitalidade con este inquietante inquilino, xa que como anotan os autores en prensa, estas grandes chinches da familia das Coreidae son dadas a buscar refuxio invernal para evitar os fríos nocturnos.

Máis de 50 especies de Odonatos en Galicia

2010-09-01T00:28:00.009+02:00

O pasado mes de xullo nun exaustivo estudo que se está a levar por Emilio Sabarís e outros naturalistas e co apoio académico de Adolfo Cordero na cuadrícula UTM que inclúe a Lanzada e parte das ameazadas pozas da Fianteira, aparecía unha especie posible pola latitude pero de todo inesperada, por non haber citas máis que no levante e sur da península Ibérica, algo do que se fixo eco a prensa por, ademais de chegar á especie nº 36 na zona, era nova especie para Galicia, algo que podedes comprobar no blog de Pablo Sanmartín: Anillamiento y algo más.
Pois ben, este proxecto modélico de estudar para conservar, no máis puro estilo do noso lema, deunos folgos no GN Hábitat para iniciar este ano en imitación outro Proxecto Odonatos doutras zonas representativas dos distintos ecosistemas galegos. Os espazos naturais protexidos ou non da Costa da Morte, o río Mandeo, o Xistral, etc. teñen distintas características có litoral pontevedrés estudado e por suposto cás zonas mediterráneas do sur e as montañas orientais. A nosa intención é coñecer a diversidade de distintas zonas para logo poder facer un seguemento de cada espazo ou cuadrícula escollida.

As femias deste especie as ás son especialmente recoñecibles
pola mancha alar que case sempre sobrepasa a axila da á.

Pois ben, nunha saída entomolóxica con Jorge Ramos, a finais de xullo, atopabamos esta femia de Sympetrum flaveolum, na zona de Sanabria, Zamora; a 1400 msnm. no límite externo da súa distribución, ás portas do límite con Ourense (a unha decena de quilómetros).
Comunicamos de inmediato aos compañeiros da asociación o achádego e intentamos organizar outra expedición, que fracasou por compromisos varios. Por fin, noutro día tórrido, xa na última fin de semana de agosto, Loli Pardo e mais eu, achegámonos facer unha ruta pola Veiga, a ver se andaba por alí algunha amiga súa, como así foi nunha pequena xunqueira a uns 1300 msnm. O certo é que non apareceu ningunha femia, non sabemos se por ter xa completado o seu ciclo facendo a posta ou por que andaban refuxiadas nas touzas cercanas; pero si 3 machos, a bo seguro preparados por se calquera femia solicitaba os seus servizos. Aquí deixo distintos planos da especie para facilitar o seu recoñecemento a algún montañeiro intrépido:

Neste individuo, ademais das manchas amarelas bastante extendidas, podemos ver indicios dun ataque.

Pois ben, a historia non remata aí, pois os naturalistas Martiño Cabana e Anxos Romeo* atopárona a mediados de agosto en varios puntos máis ao norte, ata as montañas orientais de Lugo. E non perderon tempo, pois xa teñen o artigo en vías de publicación.
Así que temos Sympetrum flaveolum ben asentado polo menos nas montañas fronteirizas con Castela e León. Agardemos un bo futuro nestas montañas sen igual, aínda que o macho danado non lle viña mal saber que alguén anda asexando por alí:

Picanzo cabecirrubio (Lanius senator), na zona da xunqueira.

Segundo o estudo preliminar publicado por varios autores na revista especializada Odonatologica (nº 36) no ano 2007, había rexistradas en Galicia 49 especies, número tentador para o redondeo que con estes achádegos xa subiu a 51 especies de odonatos en Galicia... e subindo. Os odonatos resistentes ao frío ou aquí de montaña Aeshna juncea e o Lestes sponsa están nos montes veciños a Galicia.

* En canto as citas sexan publicadas, retomarei no blog o tema dos odonatos de montaña, que me parece de primeira orde para a conservación.

Carábidos das ribeiras do Mandeo, e algo máis.

2010-08-26T23:20:00.001+02:00

A finais de xullo, e seguindo coa fauna e flora das fragas, compañeiros do GN Hábitat (Sección Entomolóxica) fomos botar un ollo a unha zona do Mandeo augas arriba da central do Zarzo, que cos seus bruscos cambios no caudal do río, está a decimar as poboacións do endemismo Carabus (Ctenocarabus) galicianus na maior parte do couto de Chelo. En primeiro lugar, quería compensar a apresurada fotografía na entrada anterior do ombrófilo Hymenophyllum tunbrigense, tamén presente aquí nas fragas do Mandeo, con este detalle dos seus soros "bivalvos" e onde se pode aprezar mellor a finura da lámina monocapa e incluso o brillo individual de cada célula baixo a cutícula:

Primeiro plano do Hymenophyllum tunbrigense

Moi perto deste ambiente, nunha pequena ribeira areosa, estaban os protagonistas desta expedición, un par de femias de C. (Ctenocarabus) galicianus; máis cargadas de ácaros que de costume.

Femia de C. galicianus atopada no Mandeo, na que se pode observar o posible parasitismo por ácaros nos ombreiros elitrais.

Tamén acompañaba un bembidínido estritamente ripícola, o Ocydromus (Bembidionetolizkya) tibialis, un dos máis verde-azulados do grupo:

Ocydromus (Bembidionetolitzkya) tibialis

Pero augas abaixo, os carábidos que aparecían eran menos exclusivos das ribeiras, como o Platynus assimilis, típico de bosque húmido, e o Ocydromus (Peryphiolus) caligatus, este xa ripícola, pero normalmente entre vexetación e lama, xa non exclusivo de areais de ribeira, aquí si aparecían en areas rodeadas de buños e outra vexetación:

Platynus assimilis.

Ocydromus caligatus (foto de Jorge Ramos)

A razón de atoparmos estas especies soamente nun ecosistema axeitado para os tipicamente ripícolas, ben se puido deber ao azar, pero dada a escaseza destes ambientes na zona e a proximidade da presa de Zarzo, que periodicamente sobe bruscamente o nivel das augas, fannos pensar que está a afectar moi negativamente á fauna do Mandeo, sobre todo augas abaixo, que xa noutras ocasións constatamos era moi pobre en carábidos ripícolas estritos.
Tampouco faltou os regatos o Pterosticus cristatus ssp cantabricus.
En canto a odonatos, tamén foi un bo día, pois conseguimos observar adultos de Onycogomphus uncatus e Calopteryx virgo, pero sobre todo, atopamos exuvias de Cordulegaster boltoni, Boyeria irene e un Onycogomphus, a bo seguro o xa mencinado.

Onycogomphus uncatus en Zarzo. Fotografía de Ricardo Ferreiro

Resultados da saída ao Eume (carábidos e fentos forestais) e próxima charla sobre o Eucarabus deyrollei

2010-07-28T23:07:00.008+02:00

A pasada semana, unha ducia de persoas convocadas por Saramaganta e o GN Hábitat, e guiadas por un membro deste grupo: Jorge Ramos, acudimos a un training day máis, que nesta ocasión desprazouse ao norte para ver a mellor conservada masa de bosque atlántico: o Parque Natural das Fragas do Eume. Nel puidemos observar as dúas especies e unha subespecie de Carabus endémicas deste recanto noroeste da península:

Primeiro plano do predador de vermes e outros animais semiacuáticos,
o C. galicianus, portando un ácaro forético, é dicir que aproveita o gran escaravello como transporte.

- Carabus (Ctenocarabus) galicianus: na ribeira dun regato afluente do Eume, pois no curso principal están en moita menor cantidade debido ás frecuentes subas de nivel por liberación de auga do encoro.

Larva de E. deyrollei

- Carabus (Eucarabus) deyrollei: varios machos activos, cruzando o camiño e algunha larva na ribeira do río, como a da foto enriba.

- Carabus (Chrysocarabus) lineatus lateralis: Un exemplar capturado nunha arañeira.

- Dentro doutros Caraboidea, como os Pterostichidae, abondaba o elemento europeo-occidental Pterostichus cristatus cantabricus.

Ben, o número de especies non espanta a ninguén, pois con trampas de caída e outras técnicas máis agresivas recolléronse xa 103 especies de carábidos nestas fragas, iso si, en tódalas estacións, nas que destaca o outono e a primavera. Asemade, co trazado escollido aseguramos C. galicianus, pero impedimos explorar ambientes diversos como pradeiras, matos, etc. que permitirían unha diversidade maior; quedando nós moi restrinxidos ao fondo do val do Eume.

Por outra banda, un pouco a xeito de comodín, xa que as fragas destacan pola diversidade de fentos (Pteridophyta), entre as máis de 30 especies que se poden atopar aquí, destacamos os relictos macaronésicos, que hoxe sobreviven tanto nas illas atlánticas con laurisilva -Madeira, Canarias...-, como nos bosques atlánticos peninsulares protexidos das xeadas por fragas e bosques:

Culcita macrocarpa, Cystopteris viridula, Davallia canariensis, Dryopteris aemula, Dryopteris guanchica e Woodwardia radicans

Woodwardia radicans. Nótense as esporas arredor dos nervios principais da fronde,
que fan deste fento habitante das zonas máis húmidas do bosque un dos máis doadamente recoñecibles.

A zona do mosteiro, ademais dos mencionados arriba, tamén ofrece algúns fentos non relícticos, pero de hábitat máis disperso ou raro:

Hymenophyllum tunbrigense, con esporas maduras, pero un pouco seco.

Hymenophyllum tunbrigense, das paredes avesías e con auga pingando case todo o ano. Bastante raro.

Anogramma leptophylla

Anogramma leptophylla, en paredes avesías máis secas. Nada raro por mor de vivir en construcións, pero destácoo aquí por ser un sobrevivinte en Caaveiro: a pesar de ter limpado a conciencia as paredes das ruínas do mosteiro na súa restauración, aínda quedaban uns poucos pés nalgún murete, xa moi secos por estes calores.

Pero isto non é todo. Ademais das moitas especies doutros grupos observadas, quería aquí recordar que deixamos enriba unha larva que foi recentemente redescrita por Jorge Ramos, si, o experto que nos acompañou, e este biólogo, autor de varios artigos científicos, relator en varios congresos entomolóxicos, vainos falar sobre esa larva e o seu adulto, que aquí tedes:

Pero tamén sobre a técnica de cría da larva para demostrar a súa paternidade, cousa bastante laboriosa se temos en conta que o autor vive fóra do ámbito de dita especie. Aquí pego unha foto súa dunha escea da cría de Eucarabus deyrollei para este fin científico.

Cambian bastante, verdade? Pois este curioso Carabus forestal aínda ten máis gama cromática.
En fin, quen estea interesado neste curioso animaliño e na recente contribución ao seu coñecemento, quedamos este venres 30 ás 20:30 no local do Grupo Naturalista Hábitat, Rúa Camariñas, 8-baixo (xunto á praza de Monte Alto) A Coruña.

Aracnidismo ou aracnofobia en Galicia?

2010-07-21T23:31:00.006+02:00

Nestes días calorosos, de actividade e dispersión das arañas, sempre hai algún incidente que motiva a aracnofóbica pregunta de qué arañas son velenosas, base real ten no aracnidismo, ou efectos das picaduras das arañas, nos casos de arañas de medio a gran tamaño con veleno potente. En Galicia, estas dúas circunstancias conflúen raramente, e de feito, non me consta ningún caso que pase dunha dolorosa picadura, pero si aparecen varios candidatos a picaduras máis graves. Non obstante, hai que pensar que os asexadores arácnidos son moi pouco agresivos coas especies xigantescas coma os humanos, e como todos os xigantes, nós moi pouco susceptibles a picaduras de ananiños como son os arácnidos por estas latitudes. A pesar de ser un tema bastante pouco estudado, hai varias conclusións sobre a acción do veleno en varios grupos de tamaño medio a grande:

Loxoscelismo:

Trátase dunha picadura dolorosa cunha potente acción proteolítica que dana o tecido superficialmente matando as células dunha zona, e podendo necrosar e incluso gangrenar esa área, o que retarda moito a curación, incluso tardando máis de 2 meses en curar. En todo caso, só nas especies americanas, como a Loxosceles laeta, e non na ibérica Loxosceles rufescens, da que nin sequera se ten constancia en Galicia, hai casos graves, nas que incluso se tivo que amputar algún dedo, iso si, sempre como complicacións dunha reacción alérxica e moitas veces en persoas fumadoras.

Por que falo entón destes casos, primeiro americanos e logo da Iberia meridional, para aplicalo en Galicia? Ben, pois porque outra familia completamente diferente, os Miturgidae (antes dentro dos clubiónidos), posúe nas súas filas unhas especies grandes, das que é frecuente unha dolorosa picadura de lenta curación e veleno tóxico para as células e necrosante, pero da que non se coñecen complicacións importantes. O tamaño da araña é mediano, pero as súas mandíbulas desproporcionadas e coloración rechamante, avisan nesta Cheiracanthium punctorium, que incluso chega ao N de Europa. Aquí podedes ver un macho espectacular atopado na provincia de Pontevedra, e embaixo os seus quelíceros, capaces de atravesar a pel humana:

Obsérvense os poderosos quelíceros e os característicos tarsos e longo clythrum dos palpos deste macho.

Foto sacada dentro dun bote, no que se fixo entrar momentaneamente o animal para evidenciar os poderosos quelíceros do animal.

Ben, non tomedes a identificación da especie como segura -aínda está por confirmar por outro experto, pois semella que hai dúas especies máis en Galicia-, pero polo menos a súa localización cadra cos estudos de distribución da especie da SEA e Eduardo Morano e coas excelentes fotos de Jorgen Lissner, o aracnólogo danés, con páxina recomendada á marxe (podedes navegar dende os licósidos atrás, buscando familia ou xénero).

Latrodectismo
As viúvas negras, de telas caóticas, pero veleno potente con efecto neurotóxico paralizante, pode chegar a ser fatal en mamíferos pequenos, paralizando o sistema nervioso central e dando rixidez muscular xeralizada. Non obstante, nin a máis tóxica das viúvas negras, a americana Latrodectus mactans, produce por si mesma a morte dun humano, a non ser que o seu estado de saúde anterior complique o caso por problemas alérxicos, respiratorios, etc. O que si produce é unha intensa rixidez muscular na zona da picadura.
Non obstante, como no caso anterior, falta aquí non só a especie, senón o xénero máis perigoso, e para mostra este macho de Theridiidae, a falsa viúva Steatoda paykulliana atopado na provincia da Coruña a inicios do verán. O seu pequeno tamaño a bo seguro impedirá que sexa quen de perforar a pel, pero neste caso a femia, de manchas vermellas-rosadas, pode ter unha picadura con efectos dolorosos.

Steatoda paykulliana macho, atopada baixo unha pedra.

Tarantismo
Este é un caso moi vencellado á cultura popular, que deu lugar á famosa Tarantela italiana como baile sandador da picadura das impresionantes tarántulas europeas. Realmente o seu veleno non é especialmente tóxico, podendo inflamar a zona como coa picadura dunha abella, pero de curación rápida. Neste caso é máis o aspecto terrible da grande tarántula (Lycosa tarantula) que os seus efectos. Hai que sumar á especie mencionada a especie Hogna radiata, máis común en Galicia que a anterior, pero ambas teñen preferenza polas zonas mediterráneas galegas (Sueste galego).

Ninfa de Hogna radiata paseándose por un prado con substrato areoso.

Femia de Lycosa tarantula sacada do seu tobo escavado nun camiño de grixo.

Migalas en Galicia: Aínda que non son especialmente tóxicas, o seu gran tamaño no sur da península, e sobre todo en Suramérica, conxuntamente cos seus fortes quelíceros, fainas temibles. Eiquí en Galicia soamente temos (que eu saiba) a Atypus affinis, da que podedes ver un macho atopado en Ourense na primavera.

Atypus affinis

E por último, non podían faltar outros arácnidos de gran tamaño, os escorpións, que tamén na rexión sudoriental galega fan das súas (Buthus occitanus), polo que comentan testemuños, picadura dolorosa acompañada dunha gran inchazón, pero a súa curación é bastante rápida, podendo completarse nunhas poucas horas.
Ben, penso que así está o tema da aracnofobia en Galicia, quitando transmisión de enfermidades polas carrachas (actualmente hai casos da enfermidade de Lyme na P.I.), o tóxico e pequeno tamaño das nosas especies ben xustifica o aserto de que unha vez máis, non é tan fero o león como o pintan. De acordo que non temos arañas león (si formigas león, das que agardo falar un mes destes), pero si arañas lobo, oso (ese é o nome latino das Arctosa, algunhas tamén de bo tamaño), e moitos máis cualificativos que axigantan a estas pobres vítimas de avespas pompílidas, lagartas e un longo etcétera.

Próxima charla sobre a bioloxía dos Odonatos en Galicia.

2010-06-20T11:54:00.002+02:00

Este venres , 25 de xuño, ás 21:00 no local do Grupo Naturalista Hábitat, situado na rúa Camariñas, nº 8, Baixo (zona da praza de Monte Alto), Adolfo Cordero falará sobre a bioloxía dos Odonatos en xeral, e en particular dunha especie de cabaliños do demo: "Selección sexual e conflito entre sexos de Calopteryx haemorrhoidalis", do que aquí tedes un macho:

Para unha recensión do autor, pego o anuncio que escribe o compañeiro do grupo, Ricardo:

"Dentro da actividade ENCONTROS NATURALISTAS contamos nesta ocasión coa participación de Adolfo Cordero Rivera, Licenciado en Bioloxía (1987) e doutor (1991) pola Universidade de Santiago, cunha tese sobre ecoloxía, xenética e comportamento de odonatos (Ischnura graellsii [ver foto superior]). Actualmente catedrático de Ecoloxía na Universidade de Vigo, mantendo varias liñas de investigación sobre organismos ligados ás augas epicontinentais, odonatos, anfibios e réptiles, en aspectos de ecoloxía evolutiva e da conservación. Tamén ten traballado sobre ecoloxía de pragas, en particular sobre o gurgullo do eucalipto e algunha praga do millo. É autor de máis dun centenar de publicacións, ten editado 4 libros, e dirixido 6 teses doutorais."
Ver cartel e anuncio no blog do GN Hábitat.

Solicitude do Grupo de Traballo de Lucánidos Ibéricos (Galicia)

2010-06-11T00:00:00.006+02:00

O experto en xilófagos da Sección Entomolóxica do GNH, tamén con ampla experiencia na SGHN, Pablo Torrella, faime chegar un aviso para colaborarmos co GTLI e o seu coordinador Marcos Méndez, que está a levar xa dende hai anos un proxecto a nivel estatal. Como podedes ver no mapa de distribución que finalmente engadín, a zona da Costa da Morte e Bergantiños, o centro de Lugo e o oriente ourensán, zonas non pouco visitadas polo GN Hábitat, son zonas con moi poucos datos, así que animádevos a participar nun gran proxecto da SEA. Aquí tedes o envío practicamente orixinal do autor, só coa substitución dalgunha ligazón:

Solicitud de ayuda sobre Lucanidae gallegos
Galicia cuenta con cinco especies de Lucanidae (Coleoptera): Dorcus parallelepipedus L., Lucanus cervus L., Platycerus spinifer Schauffus, Pseudolucanus barbarossa Fabricius y Sinodendron cylindricum L. (AEGA - Inventario de especies gallegas). Al menos dos de ellas, D. parallelepipedus y L. cervus, están presentes en las cuatro provincias gallegas (Tabla 1, Fig. 1), mientras que P. spinifer está presente en menos de 15 cuadrículas de 10 x 10 km (GTLI, datos no publicados) y para P. barbarossa y S. cylindricum sólo existen unas pocas citas (López Vaamonde et al., 1993; GTLI, 2003, 2006).

En el caso de P. barbarossa, de afinidades mediterráneas (GTLI, 2003) y de S. cylindricum, muy ligado a los hayedos (GTLI, 2006), no es esperable una gran amplitud de su distribución gallega. Pero para las restantes especies de Lucanidae, es muy probable que esta situación refleje simplemente la falta de prospecciones, más que una escasez real.
El Grupo de Trabajo sobre Lucanidae Ibéricos (GTLI) de la Sociedad Entomológica Aragonesa (SEA) solicita la ayuda de los entomólogos y naturalistas gallegos para obtener una visión más precisa de la distribución de los Lucanidae en Galicia. El GTLI agradecería el envío de citas recientes o antiguas de cualquier Lucanidae observado en territorio gallego, procedentes de observaciones de campo, de colecciones privadas o de la revisión de colecciones públicas, así como de bibliografía reciente o antigua con citas de Lucanidae en territorio gallego. Si las citas tienen alto interés entomológico, el GTLI anima por supuesto a su publicación por parte de los autores.
Del mismo modo, el GTLI solicita la ayuda de los entomólogos y naturalistas gallegos en la recogida de material genético de L. cervus. Basta con recoger tres patas de cualquier ejemplar que se encuentre muerto y meterlas en alcohol 95%. Se puede solicitar un protocolo de recogida escribiendo un mensaje a la dirección de contacto del GTLI.
Gracias anticipadas por la inestimable ayuda.
Direcciones de contacto: las citas pueden remitirse al coordinador del GTLI para Galicia, Luis Pablo Torrella Allegue (ptlucanidae@gmail.com)...
Las muestras para análisis genéticos deben enviarse a Marcos Méndez, Área de Biodiversidad
y Conservación, Universidad Rey Juan Carlos, c/ Tulipán s/n., 28933 Móstoles (Madrid),
Tfno: 91-4888249, correo electrónico: marcos.mendez@urjc.es
Página web: GTLI
Referencias
GTLI 2003. Distribución de Pseudolucanus barbarossa (Fabricius 1801) (Coleoptera, Lucanidae)
en la Península Ibérica. Bol. S.E.A. 32: 257-266.
GTLI 2006. Sinodendron cylindricum (Linnaeus, 1758) (Coleoptera, Lucanidae) en la península
Ibérica: distribución y datos biológicos. Bol. S.E.A. 38: 383-389.
López Vaamonde, C.; Pino Pérez, J. J.; Devesa Regueiro, S. & Martínez Fernández, A. 1993.
Sinodendron cylindricum (Linneo, 1758) y Pseudolucanus barbarossa (Fabricius, 1801) en
Galicia (Coleoptera: Lucanidae). Boln. Asoc. esp. Ent. 17: 349-350.

Tabla 1. Número de localidades y de cuadrículas de 10 x 10 km ocupadas por Dorcus parallelepipedus y Lucanus cervus en Galicia (datos disponibles por el GTLI en enero de 2010).

	D. parallelepipedus		L. cervus
Provincia	Localidades	Cuadrículas	Localidades	Cuadrículas
A Coruña	7	7	80	34
Lugo	5	4	43	31
Ourense	6	5	13	13
Pontevedra	17	14	46	24
Total	35	31	182	102

Figura 1. Distribución de D. parallelepipedus (izda.) y L. cervus (dcha.) en Galicia (datos disponibles por el GTLI en enero de 2010). Cuadrados blancos: antes de 1980. Cuadrados negros: 1980 o posterior. Aspas: sin fecha.

Máis arácnidos e micropredadores no oriente ourensán

2010-05-27T00:22:00.007+02:00

Un grupo de naturalistas reunímonos en Valdeorras para aprezar, ademais de inigualables paisaxes calcarias, aldeas e explotacións agrarias tradicionais, o punto quente de diversidade que constitúe o Parque Natural de Enciña da Lastra, hoxe ameazado por unha mal trazada e pouco necesaria autoestrada. O motivo principal destes chamados training days foi a especial concentración de diversidade de bolboretas diúrnas (vimos 44 especies o mesmo día: entre licénidos, piéridos, ninfálidos, papiliónidos e hespéridos) e unha decea de especies de orquídeas, algo que non se ve tódolos días. Pero non é a miña intención tratar agora toda esa diversidade tan vistosa, nin sequera as bolboretas, que nos amosaba e explicaba o noso experto Rafael Estévez, e da que non puiden resistir facer máis dun centenar de fotos; senón fixarme na notable fauna de predadores invertebrados, como os arácnidos, que proliferan ao asexo de tan diversa cadea trófica.

Xa na primeira parede calcaria, sorprendeume un arácnido cribelado mediterráneo Uroctea durandi, que grazas á entomóloga Belén que nos acompañaba, puiden recoñecer no propio campo, pois a miña guía do N de Europa non me axudaba demasiado con ela. Esta sorprendente araña envolvía unha presa que parecía unha chinche manexando con tal arte os seus peites das patas que evocaba ás tecedeiras locais, adornada no seu abdome con rechamantes lunares amarelos. Velaí a secuencia de caza deste urocteido lapidícola (obsérvese o peite dos tarsos na súa pata posterior dereita):

E deixando á Uroctea na súa madrigueira, e aos seus veciños sexéstridos invaden os furados das pedras calcarias cos seus tobos de tea; no chan tiñamos algún pequeno gnafósido como este negrísimo Zelotes:

Voando por todas partes tiñamos tamén un predador aéreo, o neuróptero Libelloides baeticus, en posición recollida:

Entre as máis das orquídeas observadas, moitos polinizadores como algún rechamante e encarnado cerambícido e meloido e por suposto as bolboretas, incluso en plena cópula; un non menos colorista saltícido distraeu a nosa atención, o pequeno macho do Phylaeus chrysops, sobre unha Genista, non moi lonxe da súa "sosa" parella:

Xa nun prado de suave pendente, de abondosas flores, herbívoros e polinizadores, ao seu asexo estaban numerosas araneidas como este de elegante deseño: a Aculepeira ceropegia.

Ademais dalgunha Pardosa sp para o arquivo fotográfico, chamounos a atención este licósido de tamaño medio-grande, que resultou ser a femia da Alopecosa albofasciata, especie da que fora visto un macho hai aproximadamente un mes (ver entrada anterior) cun evidente dimorfismo sexual, propio do xénero, que non tanto da familia.

E non podía faltar o alacrán Buthus occitanus, baixo unha seca pedra no asollado camiño, como "sobreactúa" esta foto queimada:

Xa tendo o xantar feito, encamiñámonos a unha pradería que lindaba cun aciñeiral, onde había unha importante cantidade de bolboretas, avelaíñas, Heliotaurus e demias polinizadores, pero este lugar, pouco areoso e sen calcarias con furados, só nos deparou especies de gnafósidos baixo as escasas pedras e algún tomísido asexando nas plantas.

Gnaphosida

Femia de Xysticus cristata
E por non desmerecer a beleza das numerosas orquídeas vistas, déixovos aquí unha inquilina descoñecida na Aceras antropophorum, a ver se a descubrides...

Arácnidos no oriente ourensán

2010-05-05T23:41:00.007+02:00

Esta fin de semana, escollín o oriente ourensán para repasar algunhas especies pouco vistas por calquera dos que habitamos no húmido occidente galego, nunha época na que as xeadas e a neve deberían pasar á historia, aínda que ameazaba neve este luns 3 de maio nalgúns puntos altos (ignoro se finalmente nevou na zona montana prospectada, aínda que supoño unha lixeira nevarada tería pouco impacto sobre os nosos pequenos amigos). Primeiro quería espoñer unhas fotografías de especies dos únicos xéneros de licósidos tratados ata agora neste blog: Alopecosa e Arctosa.
En Viana do Bolo, ao lado dunha charca coas ribeiras areosas, no alto dun fresco monte, pero moi asollado, con lavercas cantando de continuo, frecuentes trigueiróns, grallas pequenas, abellarucos,... deixáronse ver os dous xéneros mencionados, moi amantes da area:

Alopecosa accentuata: Como caracteres do xénero, o branco da posta distíngueo a primeira vista dunha Pardosa, o tamaño bastante grande só nos deixa a posibilidade duns poucos xéneros, pero de seguida chama a atención a mancha "cardíaca" do abdome, moi marcada en escuro cun reborde claro, típico carácter do xénero. Esta especie, ten ademais esta mancha bordeada en negro cun deseño característico con 2 prolongacións a ambos lados, moi acentuada, como indica o seu epíteto específico.

Arctosa perita: cun tamaño moi inferior a algunhas atopadas na mesma época na praia, e unha coloración moito máis clara, que nos abre problemas ecolóxicos do seu ciclo vital ou da súa forma. Nesta fotografía as espiñas das patas non se observan con claridade, pero pódese identificar o xénero Arctosa polos ollos traseiros, dirixidos practicamente cara arriba, característica exclusiva deste xénero. As patas aneladas e o deseño de cefalotórax e abdome reforzan a identificación da especie.

Xa nunha zona moito máis decantada á transición ao clima mediterráneo, o val de Monterrei, próximo a Oímbra, nun val fluvial, atopamos a Alopecosa albofasciata, cun deseño ventral espectacular aínda que pouco coñecido:

Por certo, que o deseño dorsal do mesmo individuo era este:

Un pouco máis arriba, subindo a ladeira, nunha zona con xabre e grixo, atopamos un tobo de verdadeira tarántula (Lycosa tarantula), que conseguimos atraer brevemente e ver o seu ventre laranxa intenso cunha banda cruzándoo transversalmente, grazas á técnica aprendida por Cosme (ver a técnica en acción no blog do GRUPO NATURALISTA HABITAT: Training days en Ourense). Era o remate da xornada e a paciencia rematóusenos para voltar sacar do seu tobo a gran araña e facerlle unha boa fotografía ventral, polo demais idéntica á araña, mellor fotografada nos training days. Así que o encarnado ventre que lle valeu o nome de fasciiventris, entre os moitos que recibiu, quedará para outro día con máis sorte.

Tobo da gran araña lobo, ou tarántula Lycosa tarantula.
Pero nada comparable en tamaño ao escorpión (Buthus occitanus) que atoparamos unhas horas antes baixo unha gran pedra nunha zona bastante seca da pista:

Non é algo frecuente de ver en Galicia.
Nin que dicir ten que esta zona dá para moito máis, dende fotoxénicos vertebrados como a gatafornela (Cyrcus cyaneus), a raniña de San Antón (Hyla arborea) ata ameazantes miniaturas como esta forte Cicindela sp. amosando un curioso estiramento das súas hipertrofiadas mandíbulas, despois de saír do seu sono invernal de crisálida na montaña vianesa, como se aprecia nos brandos élitros:

Esteiro do Anllóns: explosión primaveral

2010-04-27T20:31:00.001+02:00

Este ano as poboacións de Eurynebria complanata parecen un pouco afectadas polos temporais, con menor número de larvas e poida que algunha alteración do seu ciclo. Parece que se adiantase a metamorfose practicamente un mes con respecto a outros anos, resultando pois o período de metamorfose observado nesta parte da costa dende fins de marzo ata inicios de maio, dependendo o ano.
As arañas Arctosa perita tamén semellan menos abondosas que o ano anterior, pero as sobrevivintes de coloración clara xa teñen un bo tamaño, como este exemplar, un macho (palpos cónicos e ausencia de epixino, noutras fotos) de máis de 85 mm, medida extraordinariamente grande para a especie, identificada polas dimensións do caparazón, as manchas neste e no abdome, ademais do listado das patas:

Non obstante, tamén había outras de bastante menor tamaño e coloración moi escura con características propias da especie Arctosa perita, cousa que aínda está en estudo.
Na zona de dunas, os predadores máis visibles eran as cicindelas, como esta Lophyra flexuosa, que se contaba por decenas.

Os carábidos desta vez apareceron na zona de dunas e próximos á xunqueira eran os coñecidos Harpalus neglectus e Calathus mollis entre outros aínda por identificar.
Outros licósidos menores poboaban tanto o areal como a ribeira herbosa do Anllóns, transportando postas gris-azuladas ou apostándose á beira dos charcos, todos identificados como do complexo xénero Pardosa. Pero quizais máis vistoso era este exemplar de pisáurido, Pisaura mirabilis, dunha coloración moi clara. Nótese a curiosa disposición dos ollos, polo demais idénticos aos dun licósido, baixo este ángulo de fotografía:

E por último, as bolboretas non deixan de sorprender co seu variado catálogo, sorprendéndonos esta vez dous exemplares noviños de Eupydrias aurinia (ninfálido) femia e unha Erynnis tages (hespérido), esta última cun deseño moi delicado, polo que aínda está por confirmar a identificación por un experto. Preséntanse a continuación os exemplares das dúas especies:

Tamén unha moi gastada e sobrevivinte do ano anterior Inachis io (ninfálido):

Primeiros brotes e comezo de tempada

2010-04-06T23:46:00.008+02:00

Levamos máis dun mes dende as primeiras flores (prímulas, violetas, froiteiras...), uns 20 días dende as primeiras follas dos salgueiros e xa con máis diversidade de plantas, máis follas (os carballos agardaron a rebentar os seus gromos ata a primeira semana de abril por aquí), xa comezamos a ter algún insecto máis que os primeiros dípteros polinizadores. Ademais de máis polinizadores, moitos predadores prepáranse para o ataque. Aquí temos algúns exemplos vistos en varios lugares do val do Tea (Ponteareas):

Pardosa hortensis (?): esta pequena araña licósida é de difícil identificación, pois o seu xénero, doadamente distinguible pola forma do seu caparazón e as súas patas posteriores con serdas máis longas, require moitas veces a observación da súa xenitalia. A franxa dorsal irregular e as laterais interrompidas do seu caparazón, o deseño claro do seu abdome, as patas aneladas, a época e o hábitat sobre zona húmida permítennos aventurar a identificación da especie sen chegar a matala.

Pyrrhosoma nymphalis: Esta femia deste ben distribuído platicnémido, acaba de completar a súa metamorfose e xa andaba ao asexo nunha fonte, seguramente de onde ela procedía.

Que é época de metamorfose para moitos podémolo ver nos seguintes exemplos de insectos:

Larva de satírido (por identificar especie): foi recollida do camiño.

Pupa de coleóptero (sen identificar): poida que dalgún xilófago, pois estaba na terra baixo un tronco.

Callophrys rubi: Había máis de cinco exemplares deste bonito licénido verde, con especial querenza polas plantas do mato da zona como este toxo (e xestas, queirugas, carqueixas e incluso sobre tenras follas de eucalipto). Nótese o espontáneo homeóptero ou cigarriña.

Glaucopsyche melanops:* esta azul licénida tamén era abundante na zona, parando case con exclusividade nas flores das queirugas de cruz (Calluna vulgaris). A continuación colgo unhas mellores fotos destes mesmos animais.

*Identificado correctamente por José Álvarez Gándara, xa que un anda xusto de bibliografía lepidopterolóxica. Graciñas.

Presentacións e vídeos de Jorge Á. Ramos

2010-02-10T22:31:00.000+01:00

Pego aquí un post que nos envía o entomólogo Jorge Á. Ramos Abuín, contribuidor deste blog, para a súa difusión:

"Ola,

veño de colgar na web duas presentacions de entomoloxia.

Unha e sobre a vida do Padre La Fuente, un dos mellores entomologos españois deste seculo pasado. Compilou moito do que se sabia no momento sobre moitas familias de insectos ibericos, con especial relevancia dos carabidos. As suas chaves de identificacion ainda usanse hoxe e as suas citas ainda se recollen, estudan e tentan confirmarse. Un exemplo de como se adica unha vida a entomoloxia xunto cunha explicacion do contexto cientifico español e europeo da sua epoca.

Ademais, unhas chaves dicotomicas de carabidos cas que se chega a xenero ou incluso especie e unha presentacion dun caso practico de como usala. Todo iso en...

"José María De la Fuente: vida y obra" e Presentacións de jrabuin

E ademais, os coñecidos videos que colguei en youtube de carabidos,lepidopteros,escarabeidos,... en deyrollei"

Charla "Distribución dos Ropalóceros en Galicia" no GNH

2010-01-28T20:18:00.000+01:00

Transmito esta información do Grupo Naturalista Hábitat

Dentro da actividade ENCONTROS NATURALISTAS que ten lugar a última semana de cada mes, contamos nesta ocasión coa participación do entomólogo Rafael Estévez, especialista na bioloxía, distribución e conservación dos ropalóceros (bolboretas diúrnas) que virá a falarnos sobre aspectos da distribución deste grupo faunístico.

A charla terá lugar no local do Grupo Naturalista Hábitat, Rúa Camariñas, 8-baixo (xunto á praza de Monte Alto) A Coruña, o venres 29 de xaneiro ás 20:30h.

A entrada será libre e gratuíta.

Saúdos dende o GN Hábitat.

As arañas lobo ou licósidas I. Xéneros Alopecosa e Arctosa

2009-12-02T16:57:00.001+01:00

O primeiro que chama a atención nun arácnido licósido é a súa mirada de 8 ollos, dispostos como nos pisáuridos, 4 pequenos na fila dianteira, 2 grandes, na liña media-frontal e 2 grandes a medios na liña traseira, dirixidos cara aos lados ou cara arriba. A disposición dos ollos da liña traseira poden axudar a identificar algún xénero.

O cefalotórax é largo, moitas veces cun motivo central máis claro en forma de liña, uve, tridente,... segundo xénero e especie.

O abdome é voluminoso, posuíndo moitas veces unha marca cardíaca con formas variadas, importantes para a identificación de xénero ou especie.

A bioloxía destas arañas inclúe unha posta enredada en fina e preta seda, unha casula globosa que protexe os ovos e válelle de transportín á araña femia, que leva prendido aos seus filamentos anais. Isto é frecuente observalo no verán, excepto nos xéneros Alopecosa e Arctosa, os cales adoitan fabricar túneles que estabiliza con seda. Nos dous casos a posta sería branca, pero en Alopecosa gárdaa ao pouco de fabricala, e Arctosa fabrica o túnel en area solta con tanto fío que doadamente se confundirá a posta con este.

Alopecosa:

Tamaños de 7 a 12 mm. Machos con tamaño un ou dous milímetros inferior ás femias.

Os ollos frontais dirixidos lixeirísimamente cara arriba e os laterais claramente cara a ambos lados (cefalotórax pouco anguloso de perfil).

O cefalotórax presenta unha banda ancha clara.

O abdome presenta unha marca cardíaca escura contrastada sobre fondo ou con reborde claro, de cores pardo a gris variados segundo as especies.

As patas teñen abundante pilosidade.

Posta de cor branca, gárdaa ao pouco de ser fabricada nunha galería.

En Galicia hai citas das 3 especies seguintes: A. accentuata, pulverulenta e simoni.

Arctosa:

Tamaños de 7 a 17 mm. Os machos tamén son de 1-3 mm menores.

Os ollos frontais dirixidos claramente cara adiante, xusto no ápice do cefalotórax, que se observa anguloso dende o lateral. Os ollos da liña traseira están dirixidos cara arriba e a ambos lados.

O cefalotórax é aplanado pero dirixido cara adiante e cun deseño uniforme ou pouco contrastado, sen liña central, pero si deseño radial e manchas a ambos lados. Visto de fronte, ten unha acusada forma de trapecio.

O abdome presenta dúas ringleiras de manchas paralelas a ambos lados de tamaño desigual e variado colorido en negro, gris, pardo ou branco.

Ás tibias III e IV fáltalles unha ríxida espiña dorsal, tendo só unha no seu terzo distal, acompañadas dos dous pares de espiñas laterais.

A casula da posta é branca, pero normalmente incluída no túnel que fabrican no seu medio: a area.

En Galicia hai citas confirmadas das 4 seguintes especies: A. cinerea, leopardus, perita e villica.

A Arctosa perita, aquí amosamos unha forma realmente pálida, frecuente nas praias galegas mellor conservadas.

Ver traballo de Barrientos (2006) para o xénero Arctosa:

http://gia.sea-entomologia.org/docs/aea2007.pdf

Introdución ao Proxecto Hárpax: os micropredadores terrestres

2009-11-19T21:03:00.001+01:00

A cúspide trófica dun ecosistema, a aristocracia que se cobra o décimo, a mellor colleita do ecosistema, é moitas veces o que, por esixente, paga antes as consecuencias da degradación ambiental (perda de superficie, de certas especies ou contaminación bioacumulativa no seu hábitat). Estamos afeitos a ve-los vertebrados como os duques da cadea evolutiva, e por tamaño e relacións tróficas, é normal que así sexa. Pero existe un microcosmos natural de complexidade incluso maior cá parte vertebrada máis aparente: os artrópodos. Se imaxinamos que estes non existisen, os pequenos ladróns que bulen polo chan e voan inquedos alimentándose doutros artrópodos e de moluscos herbívoros, convírtense na aristocracia dos predadores, as rapinas deses microcosmos (rapaz, ladrón: en grego hárpax, raíz que deu nome a non poucas especies). É por iso que pensamos que a entomofauna predadora do solo require un fondo coñecemento para avalialos como indicadores dos diferentes ecosistemas galegos. Somos conscientes de que esa é unha misión ardua, así que decidimos cinguirnos soamente a dous grupos, os que presentan especies de maior tamaño, que así facilitarán a súa distinción aos voluntarios: os licósidos e os carábidos. Certo é que hai miriápodos e escorpións de considerable tamaño, pero dada a dificultade de distinción dos primeiros e a rareza dos segundos, prefirimos pospoñer o seu estudo. Dentro das arañas, hai tanta diversidade de familias e tantas especies de gran tamaño, que sempre é un pouco arbitrario escoller un grupo, pero comezamos polos licósidos por ser especies en xeral grandes ligadas ao solo e moitas veces activas e visibles nos días estivais e primaverais.

Coñécese pouco das arañas galegas en xeral e tampouco moito das que presentan as especies de maior tamaño: as arañas lobo. Os xéneros de arañas lobo (Lycosidae) con poboacións silvestres coñecidas en Galicia son 8. Son os seguintes, ao lado de cada un indicamos o número de especies coñecidas hoxe no noso territorio -a maior parte citas antigas-, sumando un total de 19 especies:

Alopecosa (3 especies)

Arctosa (4 especies)

Aulonia (1 especie)

Lycosa/Hogna (1 especie)

Pardosa (5 especies)

Pirata (1 especie)

Trochosa (3 especies)

Xerolycosa (1 especie)

Esta lista é un punto de partida, baseado na bibliografía* matizada coa propia experiencia, para descartar algunhas dubidosas citas antigas. De tódolos xeitos, dado o pobre coñecemento, é probable atopar máis especies nos próximos anos (sobre todo aquelas citadas nas rexións veciñas, como León e N de Portugal). Un dos obxectivos do proxecto é a actualización do propio listado, pero hai máis:

1.- Relacionar as distintas especies galegas de licósidos cun ecosistema dado nas distintas zonas climáticas e nos distintos estados de conservación.

2.- Establecer o valor como indicador dun determinado ecosistema e ordenar as especies por sensibilidade ás distintas alteracións do seu hábitat.

3.- Dilucida-los patróns de distribución das especies a partir das mostraxes (dispersión, cosmopolitismo, rareza,...).

4.- Averiguar algún aspecto do ciclo vital dalgunha especie peor coñecida.

O certo é que estes criterios son aplicables a calquera grupo escollido, pero imos manter un orde; na seguinte entrada iremos repasando xénero a xénero a identificación e bioloxía de cada especie, para facilitárno-la labor cando chegue a época de ir ao campo.

Alopecosa e Arctosa no próximo capítulo...

* traballo de E. Morano (2005) no Grupo Ibérico de Arácnología (SEA), podes consultalo aquí; e un extracto nos inventarios de AEGAweb.

Presentación da SEGNH

2009-11-02T20:17:00.002+01:00

Este venres 30 de outubro, como Encontro Naturalista, celebramos no local do grupo a presentación da Sección Entomolóxica, a cargo de Pablo Torrella e Pablo Carballo, membros (re)fundadores desta e na que falamos sobre a situación da entomoloxía no grupo, os problemas na conservación dos artrópodos en Galicia (unha pequena posta en común) salientando as obvias deficiencias dos Catálogos de Especies Ameazadas como síntoma de que algo se está a facer mal e a necesaria Estratexia Galega para a Conservación dos Artródodos. Máis tarde, Pablo Carballo resumiu os principais aspectos da ecoloxía da poboación de Eurynebria complanata que está a ser seguida na Costa da Morte. Por último, Pablo Torrella deunos algunhas claves para o estudo dos xilófagos, charla na que amosou un bo coñecemento da bioloxía de varios cerambícidos, lucánidos e un escaraboideo. Foi un encontro practicamente en familia, polo que pensamos non quedou ningunha pregunta por respostar, pero si moitos proxectos por realizar:

- Proxecto Eurynebria: quedan uns 8 meses para completa-lo ciclo anual de seguemento das poboacións dunares de artrópodos (coleópteros, hemípteros, lepidópteros, arácnidos, coleópteros, neurópteros,...).

- Proxecto Xilófagos: a madeira morta de moitos lugares da Coruña e Galicia agardan para descubri-los seus valores entomolóxicos.

- Proxecto Hárpax: Establecer os depredadores indicadores dos principais ecosistemas galegos, sobre todo carábidos e arácnidos licósidos. Protocolo por establecer.

- Proxecto Odonata: Sondaxe dos odonatos dos principais humidais coruñeses (Braña Rubia, Coristanco) e galegos. (ver aquí)

Saída ao Mandeo

2009-09-27T21:25:00.001+02:00

Aproveitando a saída realizada á presa de Gomil, no alto Mandeo, en Aranga, fixemos un transecto de 5 km sobre as instalacións da presa hidroeléctrica, polo que a pesar de estar rodeados de fraga caducifolia, non puidemos ver máis que a fauna que se refuxiaba ou cruzaba o camiño de terra seca. Inda así, vimos insectos de grupos variados, como a ameazada libeliña gómfida: Onychogomphus uncatus, (ver á dereita) considerada Vulnerable no "Libro Rojo", e propia de cursos de auga asollados, neste caso o máis próximo era a canle da presa. Sorprendeunos tamén unha verdísima chicharra (polo menos moi parecida á Ephippiger ephippiger), (ver á dereita), conxunto de ortópteros máis diversos e aparentes en zonas mediterráneas.
Tamén fixeron aparición algúns escaravellos do chan, baixo pedras do camiño: un Chrysocarabus lineatus lateralis, dous Petrophilus brevipennis (ver á dereita), un dos carábidos forestais máis abondosos en Galicia.

Xa ao mediodía uníronsenos os compañeiros da SGHN de Pontevedra (Xosé Lois Rey, entre outros) nun espazo un pouco máis prometedor, nun camiño que pasaba do mato baixo ao bosque de ribeira: a Fraga das Barbudas. Xunta a eles, constatamos a inmensa variedade de bolboretas que nos saían ao paso, moitos piéridos, satíridos, ninfálidos, licénidos...
Xa sobre as comportas dun encoro, atopamos inconfundibles latrinas de xeneta adulta cos restos da súa típica dieta de fins de verán: grandes escaravellos habitantes desta fraga, coma o Prionus coriarius e a vacaloura Lucanus cervus. Tamén había excrementos dun individuo probablemente xuvenil, coas fecas máis finas e compostas de amoras, herbas e unha moscarda azul.

Alcaián, verán 2009

2009-09-04T01:54:00.001+02:00

O día 19 de xullo de 2009, un grupiño de Hábitat fixemos unha saída neste espazo natural, que non sabemos en que limbo administrativo quedou a proposta de ampliación da RN 2000, e fixemos un pequeno varrido fotográfico da entomofauna, flora e algún anfibio -iso que agora chaman testing. En canto ao primeiro dos puntos, obxecto destas páxinas do diario electrónico (ou blog), destaco o seguinte, compridamente clasificado:

ARANEAE

Lycosidae

Pirata tenuitarsis, araña parcialmente acuática (ver á esquerda), determinada por unha experta de Insectarium Virtual.

Pardosa agricola: araña das ribeiras.

Pisauridae

Pisaura mirabilis: Esta especie é tan variable na coloración, que de seguro temos un exemplar único (ver dereita).

Agelenidae

Tegenaria sp (no alto do monte, nunha zona menos húmida)

Araneidae

Argiope bruennichi (ver embaixo)

Tetragnathidae

Tetragnatha extensa Alimentábase dos pequenos coenagriónidos (ver á esquerda)

Salticidae
Evarcha arcuata

ODONATA

Anisoptera:

Libellulidae:

Libellula quadrimaculata (1ª lagoa) ver á dereita.

(posiblemente tamén Libellula depressa xa que foron vistos varios individuos semellantes pero azuis na 2ª lagoa. Non puideron ser fotografados) .

Zygoptera:

Coenagrionidae:

Ceriagrion tenellum (1ª e 2ª lagoa) -ver á dereita dous exemplares apareándose.

Enallagma cyanthigerum -1ª lagoa, ver embaixo un macho. Na entrada anterior aparece a femia. Tamén na 2ª había coenagriónidos azuis que non foron identificados.

Lestidae:

Lestes viridis (1ª lagoa), ver un exemplar á esquerda.

MECOPTERA:

Panorpidae: Panorpa sp (ou communis ou meridionalis, só é diferenciable o macho e atopamos unha femia). Á dereita vemos esa femia "degustando" unha formiguiña negra.

LEPIDOPTERA:

Satyridae

"Loba" Maniola jurtina
"Ninfa perlada" Coenonympha gycerion (a que non se amosaba máis que de lado e tiña un ocelo na á superior e 6 na inferior)
"Medioloito setentrional" Melanargia lachesis

Despois tamén vin algún hespérido claro (Ochlodes venatus?), varios satíridos máis, algún ninfálido: a "nacarada" Argynnis paphia, e poida que algunha Aglais urticae que andaba nos cardos, inda que poida que algunha fose Vanessa cardui (vímolas un pouco rápido), algún licénido azul, etc.

Un gran mundo de pequenas incógnitas

2009-08-18T12:14:00.000+02:00

Persoalmente, os motivos que me levan a impulsar certos proxectos entomolóxicos no seo do Grupo Naturalista Hábitat, son:

1. A ciencia segue a construírse, a entomoloxía tamén
A consideración do estudo dos atrópodos coma un campo fértil para investigar os ecosistemas e poñer a funcionar libremente o método científico e a nosa experiencia de campo. Quizais demasiado fértil para min, xa que aínda teño moito que aprender dos entomólogos, a diferenza doutros compañeiros do grupo, que me aprenden non poucas cousas no campo e en calquera charla informal. Bibliografía en inglés no mellor dos casos, eternas buscas na web que queiman as pestanas son o desagradecido, pero necesario, complemento individual.

2. O territorio
Contribuír a atraer a Galicia a investigación entomolóxica, seguindo a senda doutros (AEGAweb, ANABAM, SGHN, etc., por non citar presoeiros, que por fortuna hai bastantes que traballaron nesta terra), será un dos obxectivos destas páxinas.

3. A cultura
Quitando uns poucos iniciados, sabemos que para a maior parte das persoas, os artrópodos terrestres, dos que nos ocuparemos, son algo anoxante e un problema a eliminar. Aqueles iniciados poden ser dende apicultores ata científicos, pasando por cultivadores da seda, pescadores á busca de cebo, etc. Pero como isto é longo de argumentar e a solución non é máis que a cultura acumulada durante anos, recorro ao doado argumento decimonónico da beleza e das curiosidades ou variedades descoñecidas (actualmente prefírese o tecnicismo "biodiversidade" para que o común da xente imaxine un xardín florido), da que damos unha mostra da riqueza de especies galega coa imaxe que acompaña o texto: unha femia do cabaliño do demo Enallagma cyanthigerum, de delicada beleza, sobre a non menos bonita Erica tetralix. Deleitarse da estética natural nunca sobra para conmover sensibilidades, inda que non sexa un obxectivo en si.

Saúde e natureza

de parte de Pablo Carballo